Longevity: de basis waarmee je begint

Gezond oud worden begint niet pas wanneer de eerste klachten ontstaan. In de traditionele Chinese geneeswijzen is al eeuwenlang nagedacht over de vraag hoe je het leven kunt voeden, je gezondheid kunt onderhouden en verstandig met je energie kunt omgaan.

Onze gezondheid krijgt tegenwoordig steeds meer aandacht. De zorg staat onder druk en tegelijkertijd willen de meeste mensen niet alleen een hoge leeftijd bereiken, maar vooral zo lang mogelijk vitaal en zelfstandig blijven. Dat roept een belangrijke vraag op: welke invloed hebben we daar zelf op?

In de Chinese traditie hielden keizers zich al intensief met die vraag bezig. Zij hadden heelmeesters die hun gezondheid bewaakten en Qigong-meesters die hun oefeningen leerden om hun Qi te onderhouden. Niet iedere oude opvatting kan één op één naar onze tijd worden vertaald, maar achter deze traditie zit een gedachte die nog steeds herkenbaar is: gezondheid vraagt niet alleen aandacht wanneer iets misgaat, maar ook onderhoud wanneer het goed gaat.

Dit artikel is het eerste deel van een reeks over longevity, oftewel lang en gezond leven. De reeks is grotendeels geïnspireerd op Live Well, Live Long van Peter Deadman. Ik gebruik zijn indeling als vertrekpunt en licht de traditionele begrippen toe in woorden en beelden die voor een hedendaagse lezer beter te volgen zijn.

Drie invloeden op onze gezondheid

Peter Deadman beschrijft drie grote factoren die onze basisgezondheid en levensduur beïnvloeden:

• onze constitutie: de lichamelijke en energetische basis waarmee we worden geboren;
• geluk en omstandigheden: alles wat ons overkomt en wat we niet volledig zelf in de hand hebben — het onderwerp van deel 2;
• onze leefstijl: de manier waarop we eten, bewegen, rusten, werken en omgaan met belasting — het onderwerp van deel 3.

Deze driedeling maakt meteen duidelijk waarom eenvoudige gezondheidsregels nooit voor iedereen hetzelfde uitpakken. De ene persoon kan jarenlang ongezond leven en toch een hoge leeftijd bereiken. Een ander eet bewust, beweegt regelmatig en krijgt op jonge leeftijd al te maken met ernstige klachten. Leefstijl doet ertoe, maar is niet het hele verhaal. We beginnen niet allemaal op exact hetzelfde punt en ook het leven zelf laat zich niet volledig plannen.

In dit eerste deel staat de constitutie centraal: de basis die je bij je geboorte meekrijgt. Binnen de Chinese geneeskunde wordt die basis onder andere beschreven met het begrip prenatale Jing.

Wat wordt bedoeld met Jing?

Jing is een Chinees begrip waarvoor geen volledige Nederlandse vertaling bestaat. Het wordt vaak vertaald als essentie. Binnen de traditionele theorie hangt Jing samen met groei, ontwikkeling, voortplanting, herstel, rijping en het proces van ouder worden.

Om het begrip begrijpelijk te maken, wordt Jing soms vergeleken met erfelijke aanleg of DNA. Die vergelijking is nadrukkelijk een vereenvoudiging. Jing is geen ander woord voor DNA en het is geen stof die met een moderne medische test kan worden gemeten. Het traditionele begrip is breder: het omvat zowel de aangeboren basis als de levenskracht waaruit groei en ontwikkeling volgens deze leer worden gevoed.

De prenatale Jing is de essentie die vóór de geboorte wordt gevormd en van de ouders wordt meegekregen. Binnen de Chinese visie spelen de constitutie van beide ouders, de omstandigheden rond de conceptie en het verloop van de zwangerschap daarbij een rol. Daarmee wordt niet gezegd dat ouders volledig verantwoordelijk zijn voor de latere gezondheid van hun kind. Erfelijkheid, zwangerschap en gezondheid zijn in werkelijkheid complex. De traditionele theorie probeert vooral uit te drukken dat ieder mens met een eigen, niet onbeperkte uitgangsreserve aan het leven begint.

De spaarpot als beeld

Ik leg prenatale Jing graag uit met het beeld van een erfenis in een spaarpot. Bij een gewone erfenis ontvang je iets meestal aan het einde van het leven van je ouders. Deze symbolische erfenis krijg je juist aan het begin van je eigen leven mee.

De ene spaarpot is ruimer gevuld dan de andere. De één begint als het ware als energetische miljonair en kan lange tijd veel van zichzelf vragen zonder meteen duidelijke gevolgen te merken. Een ander krijgt een bescheidener reserve mee en moet vanaf jonge leeftijd zorgvuldiger met belasting en herstel omgaan.

Dat verschil herkennen we vaak in het dagelijks leven. Sommige mensen herstellen snel, lijken altijd energie over te hebben en kunnen relatief veel verdragen. Anderen raken sneller uitgeput of hebben meer tijd nodig om na ziekte, stress of een drukke periode weer op krachten te komen. De metafoor van de spaarpot helpt om zulke verschillen te begrijpen zonder ze als zwakte of gebrek aan wilskracht te beoordelen.

De vergelijking heeft nog een belangrijk onderdeel: volgens de traditionele theorie kun je de prenatale voorraad niet onbeperkt aanvullen. Wanneer je structureel meer uitgeeft dan je dagelijks opbouwt, moet je steeds vaker uit je reserve putten. De spaarpot kan niet rood staan. In de metafoor geldt uiteindelijk: op is op.

Dat klinkt misschien streng, maar het is niet bedoeld om angst aan te jagen. We weten immers niet hoe groot onze persoonlijke spaarpot is en de theorie voorspelt geen exacte levensduur. Het beeld nodigt vooral uit om niet voortdurend te leven alsof energie onbeperkt beschikbaar is.

Postnatale Jing: wat je na je geboorte opbouwt

Gelukkig bestaat het traditionele verhaal niet alleen uit een vaste voorraad. Naast prenatale Jing wordt gesproken over postnatale Jing: de energie en ondersteuning die we na onze geboorte steeds opnieuw uit het dagelijks leven verkrijgen.

Daarbij spelen volgens de Chinese leer onder andere voeding en ademhaling een belangrijke rol. Ook voldoende rust, passende beweging en oefeningen zoals Qigong kunnen bijdragen aan het onderhouden van de beschikbare energie. Je zou postnatale Jing kunnen zien als het inkomen waaruit je gewone dagelijkse uitgaven betaalt.

Wanneer de dagelijkse inkomsten en uitgaven redelijk in evenwicht zijn, hoeft de spaarpot niet steeds te worden aangesproken. Je eet voldoende en passend, slaapt en herstelt, beweegt binnen je mogelijkheden en neemt na inspanning tijd om weer op te laden. Dat betekent niet dat je nooit moe mag zijn of geen drukke periode mag hebben. Het gaat om de mogelijkheid om na belasting ook weer te herstellen.

Er ontstaan problemen wanneer de uitgaven langdurig hoger zijn dan wat je dagelijks kunt opbouwen. Denk aan maandenlange stress, voortdurende slaaptekorten, ernstig ziek zijn, structureel te hard werken of een leefstijl waarin nauwelijks ruimte bestaat voor herstel. Ook grote lichamelijke processen, zoals zwangerschap en herstel na een bevalling, vragen veel van het systeem. Vanuit de traditionele visie kan het lichaam in zulke perioden een groter beroep doen op zijn diepere reserve.

Ouder worden hoort bij het leven

Jing neemt volgens de Chinese theorie ook op natuurlijke wijze af naarmate we ouder worden. De klassieke teksten koppelen dit proces onder andere aan de fasen van groei, vruchtbaarheid en veroudering. Dat is geen ziektebeeld, maar een onderdeel van het leven.

Longevity betekent daarom niet dat we veroudering volledig kunnen tegenhouden. Het gaat er eerder om hoe we de beschikbare vitaliteit zo goed mogelijk verzorgen. Wie zijn reserve niet onnodig uitput, creëert volgens deze visie gunstiger voorwaarden om gezond ouder te worden.

Daarbij blijft de dosis geluk uit Deadmans driedeling belangrijk. Je kunt veel goed doen en toch ziek worden. Andersom kan iemand ondanks een ongunstige leefstijl lang gezond blijven. Een leefstijl is geen garantie en ziekte is geen bewijs dat iemand verkeerd heeft geleefd. Wel kunnen onze dagelijkse keuzes de omstandigheden waarin het lichaam moet functioneren ondersteunen of juist zwaarder maken.

Wat kun je zelf met dit idee?

De hoeveelheid prenatale Jing waarmee je bent geboren, is binnen dit denkkader een gegeven. Je kunt niet terug naar vóór je geboorte om de inhoud van je spaarpot te veranderen. Je kunt wel bewuster omgaan met wat je hebt.

Dat begint niet met een streng programma, maar met het herkennen van je eigen patroon. Kun je veel aan en herstel je gemakkelijk, of betaal je na een drukke dag meerdere dagen de prijs? Negeer je vermoeidheid totdat je lichaam je dwingt te stoppen? Plan je herstel net zo bewust als je inspanning? En zijn je gewoonten afgestemd op jouw constitutie, of probeer je te leven volgens het tempo van iemand anders?

Zuinig omgaan met energie betekent ook niet dat je alles moet vermijden. Een leven zonder inspanning, uitdaging of plezier is geen gezond ideaal. Het gaat om een passende afwisseling: gebruiken wat je hebt, aanvullen wat je kunt en tijdig herstellen voordat een tijdelijke belasting een voortdurend tekort wordt.

De volgende generatie

Het begrip prenatale Jing krijgt een extra betekenis wanneer mensen nadenken over een zwangerschap. Binnen de Chinese geneeskunde bestaat van oudsher aandacht voor de gezondheid van beide ouders vóór de conceptie en voor rust, voeding en balans tijdens de zwangerschap.

Ook hier is nuance belangrijk. Het voorbereiden op een zwangerschap biedt geen garantie op een zwangerschap of op een gezond kind. Wel is het begrijpelijk om in deze periode aandacht te besteden aan de gezondheid van beide toekomstige ouders. In China ontstond rond deze voorbereiding veel belangstelling, mede in de periode van de eenkindpolitiek, toen op het krijgen van één kind een grote maatschappelijke en persoonlijke nadruk lag.

Vanuit de traditionele visie kunnen acupunctuur, leefstijladviezen en Qigong deel uitmaken van die voorbereiding. Reguliere preconceptiezorg en begeleiding door een verloskundige, huisarts of gynaecoloog blijven daarbij vanzelfsprekend belangrijk.

Niet langer leven tegen iedere prijs

Longevity gaat voor mij niet alleen over zoveel mogelijk jaren verzamelen. Een lang leven heeft vooral waarde wanneer er ook aandacht is voor de kwaliteit ervan: voldoende vitaliteit, ruimte om te bewegen, contact met anderen en het vermogen om mee te blijven doen op een manier die bij je past.

De traditionele uitleg over Jing biedt geen exacte rekensom en geen belofte. De waarde zit voor mij in het perspectief: je lichaam beschikt niet over een grenzeloze voorraad, maar je hebt wel dagelijks invloed op de manier waarop je die voorraad gebruikt en ondersteunt.

Bron en inspiratie: Peter Deadman, Live Well, Live Long: Teachings from the Chinese Nourishment of Life Tradition and Modern Research. De uitleg van Jing en de gebruikte spaarpotmetafoor zijn vereenvoudigingen van traditionele Chinese begrippen en geen letterlijke biomedische beschrijving.